Milieu: De impact van ons onderzoek op een gezondere wereld

Welk onderzoek doet het UMC Utrecht in Planetary Health?

De omgeving waarin we leven heeft grote invloed op onze gezondheid. In het UMC Utrecht doen we daarom onderzoek naar Planetary Health: de samenhang tussen de gezondheid van mensen en die van onze leefomgeving. We richten ons op hoe omgevingsfactoren – zoals luchtkwaliteit, stedelijke inrichting en nieuwe vormen van vervuiling – bijdragen aan ziekte, maar ook hoe we deze kennis kunnen gebruiken om gezondheid te verbeteren en ziekten te voorkomen. 

Exposome-NL en gezond stedelijk leven

Binnen het nationale Exposome-NL programma (new window) werken onderzoekers samen aan inzicht in de invloed van leefomgeving op gezondheid. In 2025 toonden onderzoekers van het UMC Utrecht samen met Amsterdam UMC binnen het Exposome-NL programma (new window) aan dat de leefomgeving een duidelijke invloed heeft op het risico op hart- en vaatziekten. Mensen die wonen in buurten met veel ongezonde eetgelegenheden en weinig mogelijkheden om te bewegen hebben een bijna vijf procent hoger risico op hart- en vaatziekten. De resultaten werden in 2025 gepubliceerd in The Lancet Regional Health Europe (new window).

Op basis van deze en andere wetenschappelijke inzichten zijn digitale tweelingen ontwikkeld van wijken, steden en hun bewoners. In deze digitale omgevingen kan worden geëxperimenteerd met interventies, nog vóórdat ze in de praktijk worden ingevoerd. Zo kan bijvoorbeeld worden onderzocht wat het effect is van veranderingen in mobiliteit, de voedselomgeving of de inrichting van de leefomgeving op de gezondheid. Maar minstens zo belangrijk: voor wie die effecten precies optreden. Daardoor kunnen interventies niet alleen effectiever worden ontworpen, maar ook rechtvaardiger, zodat ze niet alleen gemiddeld werken, maar ook bijdragen aan gelijke gezondheidskansen. Om brede toepassing mogelijk te maken, is het model ontwikkeld in open software, zodat steden en regio’s het kunnen aanpassen en inzetten binnen hun eigen context. Het model en de eerste voorbeeldsimulaties zijn inmiddels gepubliceerd in Environmental International (new window).

Naast simulaties worden de inzichten ook toegepast in de praktijk zoals de Utrechtse wijk Cartesius (new window). Binnen de Data en Kennis Hub Gezond Stedelijk Leven (new window) werken het UMC Utrecht, Universiteit Utrecht, Hogeschool Utrecht, gemeente en provincie Utrecht en private partners samen aan een wijk die gezondheid en welzijn stimuleert. 

In het in 2025 door Regieorgaan SIA gehonoreerde onderzoeksproject Cartesius RAAK-PRO onderzoeken partners hoe de inrichting van een wijk kan bijdragen aan gezond gedrag en welzijn van bewoners.

EXPANSE: invloed leefomgeving op gezondheid

In 2025 is het Europese EXPANSE-project succesvol afgerond, wat laat zien hoe groot de invloed van de leefomgeving is op gezondheid. Dit onderzoek toont aan dat een aanzienlijk deel van de ziektelast van onder andere hart- en vaatziekten en longziekten samenhangt met factoren in de stedelijke omgeving, zoals luchtvervuiling, temperatuur en de aanwezigheid van groen. Drie in 2025 gepubliceerde papers hebben hier betrekking op. Daarbij blijkt dat juist de combinatie van deze factoren een belangrijk effect heeft op gezondheid. Deze inzichten helpen om betere keuzes te maken in preventie, inrichting van steden en zorg, van de huisartsenpraktijk tot specialistische behandelingen.  

Deze wetenschappelijke, maatschappelijke en translationele resultaten met grote impact, zijn op Europees niveau erkend: het project is in 2025 door de EU geselecteerd als voorbeeldproject. Daarmee slaat het project een directe brug tussen milieuwetenschap en de medische praktijk. Het project heeft tools, data en inzichten opgeleverd die bijdragen aan primaire preventie, vroegere risicodetectie en gerichte interventies, met duidelijke relevantie voor de gehele zorgketen.

AURORA: inzicht in omgevingsinvloeden op gezondheid vanaf het allereerste begin 

Met het AURORA-project draagt het UMC Utrecht sinds 2025 bij aan het versterken van de Europese kennis over de gezondheidsrisico’s van micro- en nanoplastics (MNP’s). Dit is een groeiende en maatschappelijk urgente uitdaging. Deze urgentie wordt onderstreept door de recente Lancet Countdown on Health and Plastics (new window), gepubliceerd in The Lancet en mede met bijdragen van onderzoekers van het UMC Utrecht, waarin de wereldwijde gezondheidsschade van plasticvervuiling wordt geraamd op meer dan 1,5 biljoen Amerikaanse dollar per jaar. 

Het AURORA-onderzoek richt zich op blootstelling tijdens de zwangerschap en in de vroege levensfase—periodes die bepalend zijn voor de gezondheid op de lange termijn. AURORA laat zien dat micro- en nanoplastics aantoonbaar aanwezig zijn in menselijke weefsels, zoals de placenta. Ook zijn er aanwijzingen dat deze deeltjes invloed kunnen hebben op belangrijke biologische processen, zoals ontstekingsreacties, hormonale functies en vroege ontwikkeling. Het project heeft daarnaast belangrijke stappen gezet in het ontwikkelen en valideren van analysemethoden om deze deeltjes betrouwbaar te meten in complexe menselijke monsters. Ook zijn nieuwe, schaalbare methoden ontwikkeld voor biomonitoring op populatieniveau. 

Door inzichten uit toxicologie, epidemiologie en blootstellingsanalyse te combineren, levert AURORA een belangrijke bijdrage aan een meer systematische beoordeling van gezondheidsrisico’s. Daarmee ontstaat een toepasbare Europese aanpak die richting geeft aan toekomstige regelgeving en preventiestrategieën. Voor het UMC Utrecht biedt dit een concrete basis om nieuwe omgevingsrisico’s beter te integreren in de zorg en publieke gezondheid—bijvoorbeeld door het vergroten van risicobewustzijn en het ontwikkelen van strategieën om blootstelling te verminderen, ook binnen fertiliteitszorg en IVF-trajecten. Tegelijkertijd versterkt het project onze positie als koploper in exposoomonderzoek en preventieve geneeskunde. 

ExpACT: metingen in de praktijk

Met het recent gestarte ExpACT-project bouwen we hierop voort. Dit NWA-ORC-project richt zich op de luchtcomponent van het exposoom en ontwikkelt nieuwe manieren om chemische en biologische blootstellingen in real time en in de praktijk te meten. Kenmerkend voor ExpACT is dat het onderzoek niet alleen technologische innovatie omvat, maar nadrukkelijk de hele kennisketen verbindt: van metingen en data-analyse tot maatschappelijke toepassing, beleid en handelingsperspectief voor burgers, professionals en overheden. Daarmee sluit het project direct aan op urgente maatschappelijke vraagstukken rond mobiliteit, energie, vergroening en duurzame voedselsystemen. 

Binnen ExpACT speelt het UMC Utrecht een belangrijke rol. Vanuit onze expertise in het meten en interpreteren van biologische blootstellingen en allergenen leveren we een inhoudelijke bijdrage. Daarnaast hebben we een leidende rol in het Cartesius Living Lab in Utrecht. Dit is een real-life testomgeving waarin we samen met bewoners, overheden en partners innovaties ontwikkelen en toetsen. 

Door deze samenwerking ontstaat een directe verbinding met initiatieven zoals de Data- en Kennis Hub GEzond Stedelijk Leven en het Cartesius Convenant. ExpACT draagt daarmee niet alleen bij aan beter inzicht in omgevingsblootstellingen, maar ook aan concrete toepassingen. Denk aan interventies en beslis ondersteunende tools die bijdragen aan preventie, een gezondere leefomgeving en de verdere ontwikkeling van de eerstelijnszorg. 

Circular Society: onderzoek naar duurzame zorg en planetaire gezondheid

Binnen het UMC Utrecht werken we samen met partners aan onderzoek dat bijdraagt aan een gezondere wereld. Zo droegen we bij aan verschillende projecten van het EWUU Institute for a Circular Society, gericht op planetaire gezondheid. Een belangrijk resultaat in 2025 is de toekenning van het MECH-I-project door ZonMw, onder leiding van universitair hoofddocent Ewoud Schuit. In dit project ontwikkelen en testen we praktische hulpmiddelen die zorgprofessionals helpen om de milieu-impact van behandelingen beter mee te nemen in hun keuzes. 

Ook werkten we aan initiatieven die bewustwording vergroten, zoals de ontwikkeling van een ‘Waterzorg’-installatie. Deze installatie laat zien hoeveel water ziekenhuizen gebruiken en welke invloed geneesmiddelen hebben op de kwaliteit van afvalwater. Daarnaast maakten we een video die inzicht geeft in verschillen in materiaalgebruik bij bevallingen in Nederland en Suriname. Met dit soort projecten verbinden we onderzoek en praktijk, en dragen we stap voor stap bij aan duurzamere zorg. 

Het verduurzamen van ons eigen onderzoek: Vriezerproject en Freezer Challenge

In 2025 werd door collega’s op de laboratoria hard gewerkt aan een vriezerproject wat tot doel heeft om energie en kosten te besparen. Fase 1 werd afgerond waarbij alle vriezers zijn geregistreerd in Ultimo en samples en doosjes zijn opgeruimd. Dat levert mooie inzichten op: bijvoorbeeld dat 35 procent van de vriezers al van -80 naar -70 graden celsius is gezet. Ook is er geïnventariseerd welke vriezers het oudst en meest vervuilend zijn. In fase 2 worden oude vriezers ingeruild voor nieuwe, duurzamere varianten.   

Parallel aan het vriezerproject deed het UMC Utrecht samen met meer dan 50 afdelingen verspreid over de Universitair Medische Centra (umc’s) en 8 extra instituten (Prinses Máxima Centrum voor kinderoncologie, Elisabeth-TweeSteden Ziekenhuis (ETZ), Certe, Labmicta, Diakonessenhuis, Isala (ziekenhuis), Utrecht University en het Nederlands Herseninstituut) mee aan de Nationale Freezer Challenge 2025.